Kim byli Piastowie mazowieccy?
W 2026 r. mija 500 lat od włączenia Mazowsza do Królestwa Polskiego. Przeczytajcie kolejny tekst związany z historią naszego regionu.
Tym razem Magdalena Bilska-Ciećwierz z Działu Historii naszego muzeum pisze o Piastach mazowieckich.
Miłej lektury!
Kim byli Piastowie mazowieccy?
Następcy Konrada I dzielili obszar księstwa mazowieckiego pomiędzy swych potomków, wydzielali również dzielnice będące zaopatrzeniem dla wdów książęcych. W 1352 r. Piastowie mazowieccy złożyli hołd lenny królowi Kazimierzowi Wielkiemu, a po śmierci monarchy suwerenne rządy objął Siemowit III, któremu udało się zjednoczyć Mazowsze pod swym panowaniem. W 1381 r. dziedzictwo tego władcy podzielono pomiędzy synów Janusza I (otrzymał wschodnie Mazowsze ze stolicą w Warszawie) i Siemowita IV (dostał część zachodnią ze stolicą w Płocku). W ten sposób ukształtowały się dwie mazowieckie linie dynastyczne.
Książęta mieli znaczne ambicje polityczne: Siemowit IV i Bolesław IV pretendowali do tronu polskiego, inni panowali na Rusi Halicko-Włodzimierskiej. W polityce zagranicznej musieli kluczyć między Polską a Krzyżakami. Za panowania Jagiellonów Mazowsze choć było terytorium lennym Korony, posiadało pełną niezależność wewnętrzną. Książąt łączyły też związki dynastyczne z królami Polski – Siemowit IV poślubił Aleksandrę Olgierdównę, ukochaną siostrę Jagiełły, zaś Janusz I ożenił się z Anną Danutą Kiejstutówną, siostrą stryjeczną króla.
Dzięki małżeństwom siostrzenic Władysława Jagiełły zawarto sojusze z największymi rodami Europy. Szczególną rolę odegrała Cymbarka, zwana matką Habsburgów, ponieważ ze związku z Ernestem Żelaznym, księciem Austrii, urodziła 9 dzieci, w tym przyszłego cesarza Fryderyka III. Związki z księżniczkami litewskimi, jak Bolesława II z Gaudemundą Zofią, córką wielkiego księcia Trojdena, pozwalały na zabezpieczenie granicy wschodniej.
Od XV w. Piastowie zawierali małżeństwa także z kobietami niedynastycznego pochodzenia, jak np. trzy żony Konrada III Rudego. Ostatnia z nich, Anna Radziwiłłówna, była córką Mikołaja, wojewody i kanclerza Wielkiego Księstwa Litewskiego. Para doczekała się czwórki potomstwa, ale wiadomo również o dzieciach Konrada pochodzących ze związków pozamałżeńskich. W takich przypadkach synowie nie mieli prawa dziedziczenia po ojcu.
Część potomków, jak Henryk, Aleksander czy Kazimierz III, od dzieciństwa była przeznaczona do stanu duchownego. Nie przeszkodziło to Kazimierzowi władać księstwem płockim, a Henrykowi ożenić się. Gdy bowiem objął biskupstwo płockie w 1392 r. i wyruszył z poselstwem do przebywającego w Prusach Witolda Kiejstutowicza, poznał tam jego siostrę. Para pobrała się, ale już w 1394 r. książę został otruty z inspiracji krzyżaków. Największą karierę duchowną zrobił Aleksander, syn Siemowita IV, biskup władający Księstwem Trydenckim, pochowany w kościele (dziś: katedrze) św. Szczepana w Wiedniu.
Do klasztoru wstąpiły dwie księżniczki mazowieckie. Salomea, córka Siemowita I, została klaryską w Skale pod Krakowem. Gdy w 1301 r. odwiedzała krewnych w Płocku, zachorowała i nagle zmarła. Została pochowana w tutejszym kościele dominikanów i nawet interwencja legata papieskiego u jej brata Bolesława II na rzecz przewiezienia jej ciała do rodzimego klasztoru nie przyniosła skutku. Drugą zakonnicą była Anna, córka Siemowita III, dominikanka w Raciborzu.
Niektórzy władcy w ogóle nie przejawiali chęci ożenku, jak Janusz II, władca gospodarny, kolekcjoner biżuterii, miłośnik rycerskich rozrywek, który zmarł bezżennie w 41. roku życia.
Płocka linia Piastów wygasła w 1462 r. po śmierci wnuków Siemowita IV, a synów Władysława I – Siemowita VI i Władysława II. Zmarli w młodym wieku w odstępie jedynie 2 miesięcy. Stąd pojawiły się oskarżenia o otrucie, lecz książęta umarli prawdopodobnie na skutek gruźlicy. Wygaśnięcie linii płockiej wyznaczyło początek procesu włączania ziem Mazowsza do Korony.
Ostatnim potomkiem Janusza I, protoplasty warszawskiej linii Piastów, był zmarły 10 marca 1526 r. Janusz III. Znów pojawiły się insynuacje na temat otrucia zarówno Janusza, jak i wcześniej jego brata Stanisława. Jak wiemy, król Zygmunt I, by ukrócić spekulacje, kazał przeprowadzić śledztwo, które wykazało naturalne przyczyny zgonu książąt.
Autor tekstu: Magdalena Bilska-Ciećwierz
Fot. drzewo genealogiczne Piastów mazowieckich, rys. Julia Sieczkowska
