Jak to było z tą inkorporacją?

Samodzielność polityczna Piastów mazowieckich była wynikiem rozbicia dzielnicowego, a inkorporacja poszczególnych ziem Mazowsza do Korony Królestwa Polskiego procesem integrowania poszczególnych członów dawnego państwa polskiego przez królów polskich. Proces ten mógł jednak zakończyć się zupełnie inaczej, czego dowodem są losy Śląska.

Już Kazimierz Wielki na mocy układów z książętami mazowieckimi Siemowitem III i Kazimierzem I zhołdował Mazowsze w 1352 roku. Również w okresie rządów w Polsce Ludwika Andegaweńskiego Mazowsze pozostawało lennem Polski, a w 1386 roku książęta Janusz I i Siemowit IV, którzy władali odpowiednio wschodnim i zachodnim Mazowszem, złożyli hołd królom Polski Jadwidze i Władysławowi Jagielle.

Datą przełomową w procesie integracji Mazowsza z Królestwem Polskim był rok 1462. Najpierw bowiem zmarł Siemowit VI, syn Władysława I. Po jego śmierci całą władzę w księstwie płockim oraz ziemi bełskiej objął jego młodszy brat Władysław II. Jego rządy trwały bardzo krótko, ponieważ książę zmarł zaledwie miesiąc po bracie. Zgon młodych książąt, bez pozostawienia męskiego potomstwa, stworzył na Mazowszu Zachodnim nową sytuację polityczno-prawną, gdyż posiadłości tej gałęzi Piastów mazowieckich (ziemie płocka, zawkrzeńska, wiska, rawska, sochaczewska, gostynińska i bełska) zostały bez prawowitego dziedzica. Wśród spadkobierców do władztwa zmarłych książąt wystąpili między innymi ich najbliżsi kuzyni, Piastowie Mazowsza Wschodniego: Konrad III, Kazimierz III, Bolesław V i Janusz II (synowie zmarłego w 1454 r. Bolesława IV). Najpoważniejszym jednak pretendentem do objęcia spadku po zmarłych książętach był Kazimierz Jagiellończyk, uważający, że ziemie te były lennem Korony i po śmierci ostatnich przedstawicieli Piastów zachodniego Mazowsza powinny wejść w posiadanie króla.
Najwcześniej do Korony inkorporowano ziemię bełską, gdyż tamtejsza szlachta opowiedziała się po stronie polskiego monarchy.

Do walki o spadek po Siemowicie VI i Władysławie II wystąpiła również ciotka zmarłych książąt Katarzyna, córka Siemowita IV. Nie czekając na rozstrzygnięcie królewskie zajęła ziemie mazowieckie na prawym brzegu Wisły, a gdy okazało się, że szlachta rawska popiera roszczenia Kazimierza Jagiellończyka do tej części Mazowsza, wkroczyła ze swymi wojskami do ziemi rawskiej, oblegając zamek w Rawie. Pod naciskiem króla musiała jednak zrezygnować z pretensji do rządów.
11 listopada 1462 roku król wezwał książąt mazowieckich do Piotrkowa. Po burzliwej dyskusji mazowszanie opuścili obrady, a sąd królewski przyznał sporne ziemie Koronie. Miesiąc później w Gostyninie król wystawił dokument inkorporacji ziemi gostynińskiej (14 XII 1462).

Natomiast Januszowi II i Bolesławowi V nie udało się zająć ziemi sochaczewskiej, mimo iż książęta okresowo zajęli miasto. Nie byli jednak w stanie zdobyć zamku, którego bramy otwarto przed polskim monarchą. 4 lutego 1476 roku Kazimierz Jagiellończyk wydał kolejny dokument potwierdzający włączenie do Korony tym razem ziemi sochaczewskiej. Wraz z Rawą i Gostyninem Sochaczew wszedł w skład województwa rawskiego, którego wojewoda otrzymał miejsce w senacie, szlachta zaś mogła cieszyć się prawami mieszkańców Korony.

Również Konrad III nie zdołał oprzeć się żądaniom króla Jana Olbrachta, który po śmierci Konradowego brata, księcia Janusza II w 1495 roku, domagał się zwrotu księstwa płockiego. Monarcha zwołał pospolite ruszenie przeciw księciu mazowieckiemu i pertraktował z wielkim mistrzem krzyżackim o pomoc zbrojną, zaś w sierpniu tego roku przybył na zamek płocki. Do walk co prawda nie doszło, ale w czerwcu 1496 roku Konrad III zawarł z królem ugodę, na mocy której otrzymał w lenno księstwo czerskie z prawem dziedziczenia przez swych potomków, resztę zaś ziem w dożywotnie posiadanie. Jan Olbracht zatrzymał ziemie płocką, płońską, zawkrzeńską i wiską.

Po śmierci Konrada III (28 X 1503) regencję na czas małoletności książąt Stanisława i Janusza objęła wdowa Anna z Radziwiłłów. Regentka okazała się na tyle zdolną dyplomatką, iż wymogła na królu Aleksandrze Jagiellończyku i sejmie polskim prawo do dziedziczenia po sobie wzajemnie swych synów. Okupiła to zrzeczeniem się długów królewskich wobec książąt mazowieckich i wpłatą na rzecz skarbu królewskiego 300 tysięcy florenów.

Po śmierci Stanisława i Janusza III, 13 września 1526 roku sejm mazowiecki złożył królowi Zygmuntowi I przysięgę wierności. W ten sposób ostatnia część Mazowsza została włączona do Królestwa Polskiego, stając się województwem mazowieckim.

Tekst: Magdalena Bilska-Ciećwierz, dział historii Muzeum Mazowieckiego w Płocku

Fotografie:

1. Dokument wystawiony 15 XI 1462: Stanisław z Ostroroga, wojewoda kaliski i Grot z Ostrowa, podkomorzy lubelski i inni dostojnicy, powołując się na prawo lenne odsądzają Konrada, księcia warszawskiego i księżną Katarzynę, wdowę po księciu Michałuszce, od ziemi rawskiej i gostynińskiej na rzecz Kazimierza, króla i królestwa polskiego; Archiwum Akt Dawnych w Warszawie, Zbiór dokumentów pergaminowych, nr 126.
2. Dokument wystawiony 22 X 1468: Stanisław z Ostroroga, wojewoda kaliski i Grot z Ostrowa, podkomorzy lubelski, jako sędziowie deputowani w sporze o prawa do ziemi płockiej i zawkrzeńskiej pomiędzy Kazimierzem, królem polskim, a Konradem, księciem mazowieckim, przysądzają je Kazimierzowi; Archiwum Akt Dawnych w Warszawie, Zbiór dokumentów pergaminowych, nr 539.
3. Dokument wystawiony 4 II 1476: Kazimierz, król polski, wciela Sochaczew po śmierci Władysława, ks. mazowieckiego, do Królestwa Polskiego obdarzając mieszczan przywilejami ekonomicznymi i prawami, jakie mają inne miasta Królestwa; Archiwum Akt Dawnych w Warszawie, Zbiór dokumentów pergaminowych, nr 3599.
4. Dokument wystawiony 20 IV 1496: Konrad, książę mazowiecki, przyjmuje z rąk Jana Olbrachta, króla polskiego, ziemię czerską jako lenno i wraz z baronami składa hołd i przysięgę wierności wobec królów polskich i Królestwa Polskiego; Archiwum Akt Dawnych w Warszawie, Zbiór dokumentów pergaminowych, nr 188.
5. Rota przysięgi wierności złożonej przez poddanych księstwa mazowieckiego królowi Polski i Królestwu, Warszawa 13 IX 1526; Archiwum Akt Dawnych w Warszawie, Metryka Koronna t. XL, s. 174.
6. Mapa: województwa rawskie, płockie i mazowieckie w XVI w.