Unikaty spod łopaty

 

UNIKATY SPOD ŁOPATY – CZYLI NAJCENNIEJSZE I NAJCIEKAWSZE ZABYTKI ARCHEOLOGICZNE MUZEUM MAZOWIECKIEGO W PŁOCKU

ODCINEK 5

TOPORY Z ŁOPATKOWATYM OSTRZEM

 

W zbiorach Działu Archeologii Muzeum Mazowieckiego w Płocku znajdują się dwa niezwykle efektowne kamienne topory z łopatkowatym ostrzem należące do schyłkowoneolitycznej kultury ceramiki sznurowej (3000-2000 lat przed Chr.). Pierwszy z nich pochodzi z nieokreślonej bliżej miejscowości w Ziemi Dobrzyńskiej drugi natomiast z Płocka - Ośnicy. Charakteryzują się one starannym wykonaniem oraz dosyć sporymi rozmiarami. Odkryty na terenie Ziemi Dobrzyńskiej topór wykonany został z porfiru bezkwarcowego, a jego wymiary wynoszą: długość 180 mm, szerokość 62 mm, średnica otworu: 22. Nieco większy egzemplarz z Płocka - Ośnicy o wymiarach: długość 210 mm, szerokość 70 mm, średnica otworu 27 mm wykonany został ze skały bazaltowej.

Topory z łopatkowatym ostrzem to formy posiadające łódkowaty kształt oraz wyróżniające je asymetryczne, silnie opuszczone i wydatne ostrze, ukształtowane od spodu w rodzaj „łopatki”. Obecnie z obszaru ziem polskich znanych jest tylko 26 egzemplarzy tego typu toporów. Ich znaleziska pochodzą w większości z prawego brzegu Wisły, gdzie możemy wydzielić dwa wyraźne skupiska tych zabytków: północno i południowo-wschodnie. Pierwsze z nich obejmuje egzemplarze pochodzące z terenów Pojezierzy Mazurskiego, Iławskiego, Chełmińskiego i Dobrzyńskiego oraz Niziny Mazowieckiej. Drugie natomiast dotyczy wąskiego pasa pogranicza Roztocza i północnej części Kotliny Sandomierskiej. W jego skład wchodzą również pojedyncze znaleziska z lewego brzegu Wisły, rejonu Złotej i Opatowa oraz terenu Beskidu Wschodniego. Zaliczany jest do niego również, uznawany za niepewny, pojedynczy okaz z Polesia Lubelskiego.

Zdecydowanie większa liczba toporów z łopatkowatym ostrzem notowana jest we wschodnim odłamie kultur z ceramiką sznurową, gdzie uważane są za najstarsze. Szczególnie licznie występują one w inwentarzach kultury fatianowskiej obejmującej swym zasięgiem obszary centralnej części Rosji, począwszy od jeziora Onega i Wzniesień Wałdajskich, poprzez dorzecze górnej i środkowej Wołgi, aż do Wyżyny Nadwołżańskiej, gdzie spotykane są bardzo często w wyposażeniach grobowych. Jako znaleziska luźne i grobowe znane są również z obszaru kultury środkowodnieprzańskiej zajmującej tereny położone w dorzeczu środkowego i górnego Dniepru Poza tym występują one także na rozległym terytorium ciągnącym się od Estonii poprzez Łotwę, Litwę, Obwód Kaliningradzki oraz dorzecza Niemna, Dźwiny, Prypeci i Berezyny, aż po południowo-zachodnią Ukrainę i dorzecze górnego Dniestru.

Zdaniem J. Libery i J. Sobieraja (2008), wykształcenie się toporów z łopatkowatym ostrzem nastąpiło jeszcze w okresie powszechnego użytkowania toporów „starosznurowych”, określanych jako typ A, a więc około przełomu 1. i 2. ćwierci III tysiąclecia przed Chr. Pierwotnego obszaru ich krystalizacji upatrują oni na terenach położonych w dorzeczu Niemna, gdzie znajdowane są jednocześnie topory określane jako typ A oraz formy z łopatkowatym ostrzem. Wspomniani wyżej badacze łączą ich pojawienie się w południowo-wschodniej Polsce z kulturą środkowodnieprzańską, której zabytki notowane są na tym terenie wraz z zabytkami pochodzącymi z najmłodszych faz kultury ceramiki sznurowej, w obrębie tzw. synkretycznej grupy sokalskiej. Niejasna jest natomiast droga napływu toporów z łopatkowatym ostrzem na obszar Polski północno-wschodniej. Brak jest tu bowiem, jak do tej pory, analogicznych śladów osadnictwa oraz większej infiltracji grup ludności kultury środkowodnieprzańskiej. Być może więc są one reliktami kontaktów oraz wymiany odbywającej się w obrębie społeczności należących do kręgu kultur z ceramiką sznurową.

Znajdujące się w zbiorach Muzeum Mazowieckiego w Płocku dwa egzemplarze omawianych toporów, posiadają dosyć wydatne łopatkowate ostrza pozwalające zaliczyć je do form określanych w literaturze rosyjskiej jako длиннолопастные. Na szczególną uwagę wśród nich zasługuje egzemplarz pochodzący z Płocka-Ośnicy. Posiada on na swej powierzchni górnej i dolnej słabo wydatne żeberko imitujące szew odlewniczy, które na terenach zachodnioeuropejskich jak również na obszarze ziem polskich cechuje najstarsze topory zaliczane do typu A. W przypadku młodszych chronologicznie form z łopatkowatym ostrzem, występujących w inwentarzach wschodnich kultur z ceramiką sznurową, cechę tą należy traktować bardziej jako element zdobniczy niż morfologiczny. Analogiczne do omawianego egzemplarza formy znane są zarówno z terenów zajętych przez kulturę fatianowską, jak również położonych bardziej na zachód od niej obszarów Białorusi. Mając na uwadze analizę okazów z łopatkowatym ostrzem, przeprowadzoną przez D. A. Krajnowa należy stwierdzić, że wymiary zabytku z Płocka-Ośnicy charakterystyczne są dla większych od występujących w kulturze fatianowskiej toporów pochodzących z terenów Białorusi gdzie, uważane są za formy starsze. Niestety większość tego typu okazów to znaleziska luźne, nie potwierdzające w pełni koncepcji dotyczącej ich starszej chronologii.

Na zakończenie należy wspomnieć o roli topora w kulturze ceramiki sznurowej, która uwarunkowana była zarówno względami społecznymi, jak i gospodarczymi. Wynikała ona z dominującej roli mężczyzn zajmujących się hodowlą zwierząt, która wymuszała koczowniczy tryb życia. Częste przemieszczenia, wiążące się z poszukiwaniem nowych terenów nadających się pod wypas stad, powodowały liczne konflikty związane z naruszaniem umownych granic oraz koniecznością obrony skumulowanego bogactwa w postaci zwierząt hodowlanych. Wpływało to na wykształcenie się grupy wojowników, które w społecznościach nomadycznych cieszyły się wysokim prestiżem oraz uprzywilejowaną pozycją społeczną. W przypadku kultury ceramiki sznurowej wyrazem tych procesów są groby męskie przykryte nasypem kurhanowym. Funkcjonowanie tych grup odzwierciedla zdecydowanie większy asortyment uzbrojenia niż ma to miejsce w przypadku ludów typowo rolniczych. Ich znaczne ilości, pojawiające się wraz z plemionami kultury ceramiki sznurowej, interpretowane są jako wyraz konfliktów mających miejsce u schyłku neolitu. Wraz ze stabilizacją osadnictwa i wzrostem znaczenia uprawy roślin, w kulturze ceramiki sznurowej zaobserwować możemy degenerację toporów polegającą przede wszystkim na zanikaniu cech „starosznurowych”. Efektem tego procesu jest powstanie form znacznie prostszych, krótszych i krępych, nawiązujących stopniowo swym wyglądem bardziej do narzędzi pracy niż do broni.

 

Fotografie - Bogdan Walkiewicz

  1. Topór z łopatkowatym ostrzem z trenów Ziemi Dobrzyńskiej

  2. Topór z łopatkowatym ostrzem z Płocka - Ośnicy.

Rysunki - Aneta Czubińska

  1. Topór z łopatkowatym ostrzem z terenów Ziemi Dobrzyńskiej

  2. Topór z łopatkowatym ostrzem z Płocka - Ośnicy.

 

 

 

 

BIBLIOGAFIA:

 

Bronicki A.

1991 Późnoneolityczne i wczesnobrązowe toporki kamienne z obszaru województwa chełmskiego, [w:] J. Gurba (red.), Schyłek neolitu i wczesna epoka brązu w Polsce środkowowschodniej (materiały z konferencji), „Lubelskie Materiały Archeologiczne” t. VI, Lublin, s. 297-340.

Bronicki A., Kadrow S.

1998 Schyłkowoneolityczne topory kamienne z terenu województwa chełmskiego. Metrologia. Zagadnienie utylizacji egzemplarzy uszkodzonych i destruktów, „Archeologia Polski Środkowowschodniej”, t. III, s. 260-275.

Kadrow S.

1995 Gospodarka i społeczeństwo. Wczesny okres epoki brązu w Małopolsce, Kraków.

Kempisty A.

1989 Kultura ceramiki sznurowej, [w:] J. Kmieciński (red.), Pradzieje ziem polskich, t. I: Od paleolitu do środkowego okresu lateńskiego, cz. 1: Epoka kamienia, Warszawa-Łódź, s. 262-300

 

Libera J., Sobieraj J.

2008 Topory z łopatkowatym ostrzem na ziemiach wschodniej Polski, [w:] J. Bednarczyk, J. Czebreszuk, P. Makarowicz, M. Szmyt (red.), Na pograniczu światów. Studia z pradziejów międzymorza bałtycko-pontyjskiego ofiarowane Profesorowi Aleksandrowi Kośko w 60 rocznicę urodzin, Poznań, s. 301-319.

Libera J., Sobieraj J., Konopla V.

2011 Niektóre typy schyłkowoneolitycznych toporów kamiennych jako potencjalne wyznaczniki międzykulturowych szlaków komunikacyjnych bałtycko-pontyjskiego międzymorza, [w:] M. Ignaczak, A. Kośko, M. Szmyt (red.), Między Bałtykiem a Morzem Czarnym. Szlaki międzymorza IV-I tys. przed Chr., Poznań, s. 231-238.

Miecznikowski Z.

2014 Neolityczne siekiery i topory ze zbiorów Muzeum Mazowieckiego w Płocku, Płock.

Milisauskas S., Kruk J.

2002 Late Neolithic: Crisises, Collapse, New Ideologies and Economies, [w:] S. Milisauskas (red.), European Prehistory. A Survey, New York-Boston-Dordrecht-London-Moscow, s. 247-269.

Wojciechowski W.

1973 Broń pierwotna i starożytna w Polsce, Warszawa.

Артеменко И. И.

1967 Племена верхнего и cреднего Поднепровья в эпоху бронзы, Мocквa.

Крайнов Д. А.

1963 Памятники фатьяновской культуры: Московская группа, „Археология СССР. Свод археологических источников”, Вып 1-19.

1964 Памятники фатьяновской культуры: Ярославско-Калининская группа, Археология СССР. Свод археологических источников”, Вып 1-20, Мocквa.

1972 Древнейшая история Волго-Окского междуречья. Фатьяновская культура II тысячелетиe до н.э., Мocквa.

1987 Фатьяновская культура [в:], O. H. Бадер, Д. А. Крайнов, М. Ф. Косарев (ред.) Эпоха бронзы лесной полосы СССР, „Археология СССР”, Мocквa

Крайнов Д. А., Гадзяцкая О. С.

1987 Фатьяновская культура. Ярославское Поволжье, „Археология СССР. Свод археологических источников”, Вып. 1–22, Мocквa.

Гадзяцкая О. С.

 

 

UNIKATY SPOD ŁOPATY – CZYLI NAJCENNIEJSZE I NAJCIEKAWSZE ZABYTKI ARCHEOLOGICZNE MUZEUM MAZOWIECKIEGO W PŁOCKU

ODCINEK 4

FLET PROSTY Z CZARNEGO BZU

 

Obok fideli w zbiorach Muzeum Mazowieckie w Płocku znajduje się jeszcze jeden instrument, którego dźwięk umilał życie mieszkańcom dawnego Płocka. Jest nim flet prosty odkryty w 1997 r. podczas prac wykopaliskowych prowadzonych na posesji zlokalizowanej przy ulicy Grodzkiej 6. Najstarsze znaleziska archeologiczne tego typu zabytków datowane są na przełom XIII i XIV w., znane są one również licznych źródeł ikonograficznych pochodzących z okresu średniowiecza i renesansu. Według systematyki instrumentologicznej flety proste zaliczane są do grupy instrumentów określanych mianem aerofonów (aero – powietrze, phone – dźwięk) wargowych. Obok Płocka odkryte zostały one podczas badań archeologicznych prowadzonych w Nysie, Pucku, Elblągu, Toruniu i Warszawie, a ich chronologia zamyka się w przedziale od lat 1350-1420 (zabytek z Nysy) do 2 połowy XVI - XVII wieku (zabytek z Warszawy).

Wykonany z jednego kawałka czarnego bzu flet prosty z Płocka, pochodzi z końca XV wieku. Ma on równo ścięty wylot i wlot. Otwór wargowy o kształcie prostokątnym jest uszkodzony, zlokalizowany 32 mm od również uszkodzonego wlotu instrumentu. Za otworem wargowym wywiercono w jednej linii 7 okrągłych otworów wierzchnich. Kolejne dwa otwory znajdują się na spodzie fletu. Pierwszy z nich tzw. oktawowy, umieszczony został w środkowej części zabytku, drugi natomiast w niewielkiej odległości od wylotu, z lekkim odchyleniem w lewo od osi instrumentu. Służył on prawdopodobnie korygowaniu intonacji lub wykorzystywany był do przewlekania rzemyka w celu jego zawieszenia. Czop instrumentu nie zachował się, na korpusie widocznych jest kilka podłużnych pęknięć. Wymiary fletu wynoszą: długość 355 mm, średnica zewnętrzna wlotu 27 mm, średnica zewnętrzna wylotu 26 mm, średnica wewnętrzna wlotu 13 mm; średnica wewnętrzna wylotu 15 mm.

Pod względem długości flet prosty z Płocka, obok egzemplarza z Amsterdamu jest jednym z większych tego typu instrumentów odkrytych na terenie Europy. Omawiany zabytek wykazuje znaczne podobieństwo do egzemplarza odkrytego w 1962 r. w Nysie, woj. opolskie, który wykonany został również z czarnego bzu, a jego grająca kopia pozwoliła na określenie dźwięku tego typu instrumentów na c1-cis2.

 

Bibliografia:

Dobrzański K.

2016 Wrzesień. Flet prosty z Nysy (XIX – XV w.), http://muzeum.nysa.pl/web.n4?go=1373, dostęp 10.06.2019 r.

Popławska D.

2005 Archeomuzykologia polska o aerofonach fletowych, Wiadomości Archeologiczne, t. 57. s. 81-87

Popławska D., Lachowicz H

2014 Drewniane flety proste z wykopalisk archeologicznych na terenie Europy, Sylwan t. 158, z. 1, s. 72-80

Trzeciecki M.

2000 Kultura materialna średniowiecznego Płocka, [w:] A. Gołębnik (red.) Historia Płocka w ziemi zapisana. Podsumowanie wyników dotychczasowych badań archeologicznych, Płock s. 87-133.

 

 

UNIKATY SPOD ŁOPATY – CZYLI NAJCENNIEJSZE I NAJCIEKAWSZE ZABYTKI ARCHEOLOGICZNE MUZEUM MAZOWIECKIEGO W PŁOCKU

ODCINEK 3

FIDEL PŁOCKA

Fidel płocka odkryta została podczas badań archeologicznych w 1985 r. na posesji Stary Rynek 14/16 w zsypisku szesnastowiecznej studni służącej jak wysypisko śmieci. Według systematyki instrumentologicznej należy ona do grupy instrumentów strunowych określanych mianem chordofonów (chorde – struna, phone – dźwięk). Na terenie ziem polskich odkryto jak do tej pory tylko 8 egzemplarzy tych zabytków, przy czym cześć z nich zachowała się tylko fragmentarycznie. W przypadku zaliczanych do grupy chordofonów fideli, oprócz płockiej znany jest tylko jeden tego typu zabytek z Elbląga, jest on jednak znacznie starszy, bo datowany na XIV wiek.

Pochodząca z połowy XVI wieku fidel płocka, to prawie kompletnie zachowany instrument składający się z pudła rezonansowego, szyjki i główki. W jej skład wchodzi również odkryty podczas prac archeologicznych podstawek, fragment rzemienia pełniący funkcję strunociągu przyczepionego w dolnej części pudła rezonansowego, oraz płytka o nieokreślonej funkcji wykonana z drewna bukowego. Obecność podstawka wskazuje, że instrument wyrzucono razem ze strunami, które go przytrzymywały. Podstawek wykonany został z drewna dębu i posiadał różną długość nóżek. Według muzykologów jest on najstarszym zachowanym podstawkiem, występującym, wśród tego typu instrumentów. Wymiary omawianego zabytku wynoszą: długość 581 mm, szerokość 188 mm, największa wysokość boczków 28 mm, długość główki 160 mm, szerokość główki 116 mm, największa szerokość szyjki 70 mm.

Sposób wykonania fideli jest prymitywny, co przejawia się w asymetrii poszczególnych jej części oraz niezbyt starannym wykonaniem całości. Spód pudła rezonansowego wraz z boczkami, słabo wyodrębnioną szyjką i główką wykonany został z jednego kawałka olchy. W dolnej części pudła rezonansowego znajduje się klockowaty występ wyżłobiony w formie grubego haczyka służący do zamocowania strunociągu. W górnej części pudło rezonansowe przechodzi bezpośrednio w krótką i szeroką szyjkę zakończoną główką o kształcie lekko odchylonej ku tyłowi płaskiej deski kołkowej, w której w momencie odkrycia znajdowało się sześć fragmentarycznie zachowanych kołków. Lekko wysklepiona płyta wierzchnia (deka) wykonana została z jednego kawałka sosny zwyczajnej, a jej kształt i wymiary są dobrze dopasowane do boczków. Spoiwem łączącym ją z resztą instrumentu był najprawdopodobniej klej. Wzdłuż obrzeża płyty widać miejscami pozostałości zdobienia fideli w postaci namalowanej ciemnej linii o szerokości 5 mm. W dece wycięte są trzy otwory, dwa z nich o kształcie odwróconej na zewnątrz litery C, umiejscowione zostały symetrycznie względem osi instrumentu na wysokości wcięć bocznych (talii). Trzeci otwór o kształcie trójkąta równobocznego wykonany został w górnej partii deki, nie pełnił on jednak żadnej określonej funkcji.

Na fideli grano w pozycji kolanowej (pionowej) przy pomocy smyczka, stosując prawdopodobnie tzw. technikę paznokciową polegająca na skracaniu strun przez boczny dotyk płytką paznokcia. Nie rozstrzygniętą do końca kwestią pozostaje ilość strun, które były zmocowane na instrumencie. Biorąc pod uwagę fakt, że posiada on sześć otworów kołkowych, logicznym wydaje się występowanie również sześciu strun, które mogły być zamocowane przy pomocy naciągu chórowego (trzy pasma po dwie struny nastrojone unisono). Wynika to z wzajemnego usytuowania otworów kołkowych parami jeden pod drugim. Struny zamocowane na trzech wyższych kołkach opierałyby się o kołki położone niżej, dzięki czemu każda ze strun „górnych” miałaby taką samą menzurę jak struna „dolna” z tej samej pary. Innym sposobem sześciostrunowego naciągu, który wykorzystano m.in. do rekonstrukcji brzmienia instrumentu było zastosowanie szerokiego prożka górnego, na którym struny rozkładały się wachlarzowato. Pomimo występowania w fideli sześciu kołków, nie można również wykluczyć, że tylko część z nich wykorzystywano do naciągu strun lub jedną strunę mocowano na dwóch kołkach otrzymując tym samym instrument trzystrunowy.

Dzięki badaniom dr hab. Ewy Dahlin-Turek i dr hab. Marii Pomianowskiej warszawski lutnik Andrzej Kuczkowski wykonał z niewielkimi zmianami grający egzemplarz fideli płockiej. Jej dźwięku można posłuchać na You Tube pod linkiem https://www.youtube.com/watch?v=0jcIPgv6iPA. Rekonstrukcja tego instrumentu przyczyniła się również do jego popularności wśród polskich wykonawców folkowych. Obecnie na fideli płockiej grają tak znane zespoły jak m.in. Kapela ze Wsi Warszawa, R.U.T.A czy Village Kolektiv.

 

 

 

Bibliografia:

Dahling E

1987    Nowe polskie źródło do archeologii muzycznej, Notatki Płockie t. 32, z. 2, s. 3-6.

1988    Chordofon płocki. Przyczynek do historii instrumentów smyczkowych na ziemiach polskich, Muzyka , t. 33, z. 3, s. 35-52.

1994    A Sixteenth-Century Polish Folk Fiddle from Płock, The Galpin Society Journal, nr 47, s. 111-122.

Dahling-Turek E., Pomianowska M.

2014    Polskie fidele kolankowe (re)konstrukcja, Teka Lubelska 4, Warszaw-Lublin-Kraków

Makowski D.

1986    Płock. Zespół Staromiejski, Informator Archeologiczny. Badania rok 1985, Warszawa, s. 171-173.

Malinowski T.

1996    Instrumenty strunowe z badań archeologicznych w Polsce – przegląd znalezisk; Przegląd Archeologiczny t. 44, s. 139-148

Popławska D., Lachowicz H.

2017    Drewniane chordofony w polskich zbiorach archeologicznych, Sylwan t. 161, nr 8, s. 693-704.

Trzeciecki M.

2000    Kultura materialna średniowiecznego Płocka, [w:] A. Gołębnik (red.) Historia Płocka w ziemi zapisana. Podsumowanie wyników dotychczasowych badań archeologicznych, Płock s. 87-133.

 

 

 

UNIKATY SPOD ŁOPATY - CZYLI NAJCENNIEJSZE I NAJCIEKAWSZE ZABYTKI ARCHEOLOGICZNE MUZEUM MAZOWIECKIEGO W PŁOCKU

 

 

ODCINEK 2

 

KRZEMIENNE PŁOSZCZE Z DRWAŁ

 

Krzemienne płoszcza nie należą do zbyt częstych znalezisk na terenie Mazowsza. W literaturze przedmiotu tego typu formy określane są też mianem sztyletów, grotów włóczni lub oszczepów oraz krzemiennych ostrzy bifacjalnych. Omawiany egzemplarz odkryty został przypadkowo na głębokości 1,5 m podczas kopania wykopu gospodarczego w miejscowości Drwały, gm. Wyszogród, pow. płocki. Oprócz niego w wykopie tym nie stwierdzono żadnych innych zabytków. Obecnie omawiany zabytek można oglądać na stałej ekspozycji w Muzeum Wisły Środkowej i Ziemi Wyszogrodzkiej, które jest oddziałem Muzeum Mazowieckiego w Płocku.

Wykonane z krzemienia wołyńskiego płoszcze z Drwał ma smukłe liściowate ostrze z ułamanym wierzchołkiem. Krawędzie ostrza są lekko wypukłe, retuszowane, nieznacznie wyszczerbione. Wyodrębniona nasada ma zarys półkolisty, a w jej górnej części (w pobliżu ostrza) znajdują się wnęki. Powierzchnie ostrza i nasady pokryte są spatynowanym obustronnym retuszem powierzchniowym. Przekrój poprzeczny ostrza jest dwuścienny, płasko soczewkowaty, przekrój poprzeczny nasady – zbliżony do trójkątnego. Wymiary płoszcza: zachowana długość (wraz z nasadą) – 8,7 cm, długość ostrza – 6,4 cm, długość nasady – 2,3 cm, szerokość maksymalna ostrza – 3 cm, szerokość maksymalna nasady – 2 cm, grubość ostrza – 0,9 cm, grubość nasady – 0,9 cm, waga: 30g.

Dla omawianego zabytku brak jest pewnych analogii pochodzących z zespołów zwartych, które pozwoliłby na jednoznaczne określenie przynależności kulturowej. Możemy go jednak zaklasyfikować do wydzielonego przez Jerzego Liberę typu AB, grupującego płoszcza z wydzieloną nasadą. Zbliżony do egzemplarza z Drwał okaz pochodzi z cmentarzyska kultury mierzanowickiej w Torczynie koło Łucka. Ma on podobnie ukształtowaną nasadę z wnękami, jest jednak znacznie większy (długość 13,9 cm) i bardziej krępy (szerokość 5 cm). Zabytek ten został zaliczony przez wymienionego wyżej badacza do typu AB, pododmiany II (okazy liściowate). Równie duże podobieństwa formalne wykazuje egzemplarz z czeskich Osic. Wykonano go z krzemienia czekoladowego, a więc z surowca występującego tylko na obszarze ziem polskich. W odróżnieniu od płoszcza z Drwał, ma on bardziej trójkątne (lancetowate) w zarysie ostrze, głębsze półkoliste wnęki i szerszą, półkolistą nasadę. Egzemplarz ten przez czeskich badaczy zaliczony do typu IE według typologii Ebbe Lomborga, grupującego egzemplarze posiadające małe wgłębienia (wnęki) umieszczone na obydwu krawędziach nasady.

W literaturze poruszającej zagadnienie krzemiennych płoszczy na ziemiach polskich możemy spotkać różne propozycje ich datowania i przynależności kulturowej. W przypadku okazów wykonanych z krzemienia wołyńskiego najczęściej jako ich wytwórców wymienia się schyłkowoneolityczne społeczności kultury ceramiki sznurowej lub wczesnobrązowe, episznurowe społeczności związane z kulturami mierzanowicką i strzyżowską. Należy jednak podkreślić, że ich użytkowanie przez różne grupy ludzkie notowane jest aż do wczesnej epoki żelaza. Ustalenie przynależności kulturowej krzemiennego płoszcza z Drwał również nastręcza trudności. Zabytek ten nie posiada bowiem wyraźnych cech dystynktywnych, umożliwiających jego nie budzącą wątpliwości klasyfikację kulturową. Wydaje się, że ze względu na zastosowany surowiec oraz podobieństwo do egzemplarza z Torczyna, możemy go z pewną dozą prawdopodobieństwa wiązać z kulturą mierzanowicką (2300 - 1600 p.n.e.). Związane z nią wołyńskie pracownie produkujące krzemienne płoszcza znane są m.in. z Dermania, Lipia, Mirohoszcy, Najrowa, jak również Gródka, Oleksynia Małego i okolic Murawicy. Było to swoiste centrum produkcyjne, skąd najprawdopodobniej masowo eksportowano doskonałej jakości płoszcza. Zaproponowaną przynależność kulturową egzemplarza z Drwał może potwierdzać i to, że na obszarze ziem polskich zdecydowana większość tego typu zabytków wykonanych z krzemienia wołyńskiego utożsamiana jest właśnie z kulturą mierzanowicką.

Ostatnią kwestią pozostaje określenie funkcji bifacjalnego płoszcza z Drwał. Istnieje kilka hipotez związanych z użytkowaniem tego typu zabytków. W przypadku interpretowania krzemiennych płoszczy jako grotów oszczepów lub włóczni należy wziąć pod uwagę badania eksperymentalne. Wykazały one, że nie mogły być one wykorzystywane jako ostrza broni miotanej. Umieszczane w drewnianych długich drzewcach ulegały pękaniu, nawet wtedy gdy wbijały się w trawiastą i miękką glebę. Sugeruje to, że jako broń mogły być wykorzystywane jedynie do dźgania. Najbardziej przekonującą hipotezą wydaje się być określenie tych zabytków jako sztyletów, będących niekiedy naśladownictwem ich odpowiedników z miedzi lub brązu. Taka interpretacja znajduje potwierdzenie w zespołach grobowych, gdzie niektóre egzemplarze odkrywane są w okolicy bioder zmarłego, co może sugerować, że pierwotnie były one przytroczone do pasa.

Prawdopodobnie funkcję sztyletu pełniło również krzemienne płoszcze z Drwał. Posiada ono dosyć głębokie półkoliste wnęki znajdujące się po obu stronach nasady. Podobne – lecz potrójne – wnęki znane są ze sztyletu z Vinelz (Szwajcaria), na którym ich występowanie ułatwiało zamocowanie go w klonowej oprawie przy pomocy gałązek dzikiego wina. Również występujące w inwentarzach kultury strzyżowskiej niektóre płoszcza z wnękami zostały przez Jana Machnika nazwane „sztyletami”. Oprócz zabytku z Vinelz znaleziska krzemiennych sztyletów w oprawach znane m.in. z Weipenkathen (Niemcy) oraz Saint - Blaise (Szwajcaria). Ten ostatni umieszczony został w rogu jelenia. Doskonałym przykładem narzędzia tego typu jest kompletnie zachowany sztylet -nóż będący własnością słynnego „człowieka lodu”, Ötziego.

Pojawienie się u schyłku neolitu i wczesnej epoce brązu mody na krzemienne sztylety interpretowane jest często jako rezultat oddziaływań społeczności kultury pucharów dzwonowatych, które przyniosły z zachodu do Europy środkowej ideę płaskiego sztyletu wykonanego z kamienia lub metalu. Należy również podkreślić prestiżowe znaczenie niektórych tego typu zabytków. W strefie nordyjskiej miały być one jednym z wyznaczników statusu dorosłych mężczyzn wojowników. Na ich prestiżową pozycję wskazują również badania traseologiczne, odnoszące się do płoszczy (sztyletów) wykonanych z krzemienia wołyńskiego. Na poddanych analizie wybranych egzemplarzach nie stwierdzono bowiem śladów użytkowania charakterystycznych dla narzędzi pracy.

Zbigniew Miecznikowski, Dział Archeologii Muzeum Mazowieckiego w Płocku

 

Bibliografia:

Bargieł B., Libera J.

2004    Problem przynależności chronologiczno-kulturowej bifacjalnych płoszczy i noży sierpowatych na obszarze Polski północno-wschodniej, Pruthenia Antiqua. Studia do pradziejów i wczesnej historii ziem pruskich, vol. 1, Człowiek a środowisko w epoce brązu i wczesnej epoce żelaza u południowo - wschodnich pobrzeży Bałtyku, 55-69.

2005    Zespoły grobowe z krzemiennymi płoszczami w Małopolsce i na Wołyniu, „Wiadomości Archeologiczne”, t. 57 (2004-2005), s. 3-27.

2006    Krzemienne groty znalezione w środkowej Polsce – ich chronologia i przynależność kulturowa, [w:] A. Stępień-Kuczyńska, M. Olędzki red., Cultura et politica. Studia i rozprawy dedykowane Profesorowi Jerzemu Kmiecińskiemu, Łódź, s. 24-50.

Bąbel J. T.

2013    Cmentarzyska społeczności kultury mierzanowickiej na Wyżynie Sandomierskiej, cz. 1, Obrządek pogrzebowy, Rzeszów.

Clark J. G. D.

1957    Europa przedhistoryczna, Warszawa.

Czebreszuk J., Kozłowska-Skoczka D.

2008    Sztylety krzemienne na Pomorzu Zachodnim, Szczecin.

Grużdź M., Migal W., Pyżewicz K.

2015    Bifacial flint daggers from the Early Bronze Age in Volhynia – Lesser Poland, [w:] C. J. Frieman, B. V. Eriksen red., Flint Daggers in Prehistoric Europe, Oxford-Philadelphia, s. 116-132.

Kopacz J.

1971    Nieznane zabytki kultury strzyżowskiej z cmentarzyska w Torczynie, „Wiadomości Archeologiczne”, t. 36, z. 3, s. 354-355.

2001    Początki epoki brązu w strefie karpackiej w świetle materiałów kamiennych, Kraków.

Kruk J.

2008    Wzory przeszłości. Studia nad neolitem środkowym i późnym, Kraków.

Libera J.

2001    Krzemienne formy bifacjalne na terenach Polski i Zachodniej Ukrainy (od środkowego neolitu do wczesnej epoki żelaza), Lublin.

Lomborg E.

1973    Die Flintdolche Dänemarks. Studien über die Chronologie und Kulturbeziehungen des südskandinawischen Spätneolithikums, „Nordiske Fortidsminder”, ser. B, 1, Københaven.

Machnik J.

1978    Wczesny okres epoki brązu, [w:] A. Gardawski, J. Kowalczyk red., Prahistoria ziem polskich, t. 3, Wczesna epoka brązu, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, s. 9-136.

Šebela L., Přichystal A.

2014    Silicitové dýky na území České a Slovenské republiky. Předběžná studie, „Studia Archaeologica Brunensia”, vol. 19, s. 67-94.

Strahm Ch.

1962    Geschäftete Dolchklingen des Spätneolithikums, „Jahrbuch des Bernischen Historischen Museums in Bern”, t. 41/42, s. 447-477.

Wojciechowski W.

1976    Sztylety krzemienne typu skandynawskiego w Polsce Zachodniej. Ze studiów nad kontaktami Polski Zachodniej z południową Skandynawią w późnym neolicie i w początkach epoki brązu, „Acta Universitatis Wratislaviensis. Studia Archeologiczne”, t. 7, s. 37-94.

 

 

 

 

UNIKTAY SPOD ŁOPATY - CZYLI NAJCENNIEJSZE I NAJCIEKAWSZE ZABYTKI ARCHEOLOGICZNE MUZEUM MAZOWIECKIEGO W PŁOCKU

ODCINEK 1

 

KAMIENNA BUŁAWA KANERULOWANA

 

W zbiorach Działu Archeologii Muzeum Mazowieckiego w Płocku obok zabytków, które można uznać za stosunkowo powszechnie spotykane w kolekcjach muzealnych, znajdują się również okazy unikatowe. Na ich unikatowość wpływa nie tylko niewielka ilość znalezisk z obszaru ziem polskich, lecz również funkcje jaką mogły one pełnić w życiu społeczności pradziejowych.

Jednym z takich zabytków jest kamienna buława, wpisana do muzealnej księgi inwentarzowej pod numerem MMP/A/64. Podobnie jak większość tego typu okazów jest to znalezisko luźne, pozbawione bliższych danych odnośnie miejsca znalezienia. Omawiany zabytek zalicza się do tzw. buław kanerulowanych, określanych także jako melonowate lub cytrynowate. Są to wyroby mające mniej lub bardziej kulisty kształt, a ich cechą charakterystyczną są pokrywające ich powierzchnię podłużne żłobki (kanelury). Znajdujący się w zbiorach płockiego muzeum egzemplarz o średnicy 68 mm i wysokości 53 mm, ozdobiony został 9 kanelurami. Na jego powierzchni górniej i dolnej widoczne są zagłębienia, będące pozostałościami po niedokończonych otworach. Ich ukończenia zaprzestano, prawdopodobnie ze względu na pęknięcia, które pojawiły się na tym etapie produkcji. Pod względem typologicznym omawianą buławę możemy zaliczyć do, uważanych za najstarsze, egzemplarzy o falistym konturze rzutu poziomego, określonych przez profesora Aleksandra Kośkę jako typ B, podtyp B1. Skupiska tego typu zabytków znane są z terenu Niziny Śląskiej, zachodniej części Niziny Wielkopolskiej, Kujaw, dorzecza Bzury, Wyżyny Małopolskiej i Sandomierskiej oraz Wyżyny Lubelskiej. Znacznie mniejsze nagromadzenie oraz egzemplarze pojedyncze notowane są we wschodnich Niemczech, na Polesiu Prypeckim, w rejonie dolnego Dniepru i Bohu,<

Powrót